बैंकिङ प्रणालीमा अधिक तरलता बढ्दै, व्यवस्थापन राष्ट्र बैंकका लागि चुनौती

पछिल्लो समय नेपाली बैंकिङ प्रणालीमा बढ्दो अधिक तरलताले मौद्रिक व्यवस्थापनलाई थप जटिल बनाउँदै लगेको छ। कर्जाको माग कमजोर हुनु, आर्थिक गतिविधि सुस्त हुनु र बैंकहरूले लगानीयोग्य क्षेत्रहरूमा अपेक्षित रूपमा कर्जा प्रवाह गर्न नसक्नुका कारण बैंकहरूमा ठूलो परिमाणमा रकम थुप्रिन पुगेको छ। यस अवस्थाले वित्तीय प्रणालीमा असन्तुलन सिर्जना गर्ने जोखिम बढाएको सरोकारवालाहरूको भनाइ छ।

तरलता बढ्दै गएपछि अन्तरबैंक ब्याजदर समेत घटेर २.७५ प्रतिशतसम्म झरेको छ। ब्याजदर करिडोरको तल्लो सीमाभन्दा तल नजाओस् भन्नका लागि नेपाल राष्ट्र बैंक ले बजारबाट निरन्तर रूपमा रकम तान्दै आएको छ। यही क्रममा केन्द्रीय बैंकले ४२ दिनका लागि ५० अर्ब रुपैयाँ तरलता संकलन गर्ने भएको छ।

राष्ट्र बैंकका अनुसार उक्त रकम आइतबार बोलकबोल प्रक्रियामार्फत संकलन गरिनेछ। निक्षेप संकलन उपकरणको बोलकबोल अनलाइन प्रणालीमार्फत सञ्चालन हुनेछ। बैंक तथा वित्तीय संस्थाले दिउँसो २ बजेदेखि ३ बजेसम्म बोलपत्र पेस गर्न सक्नेछन्। निक्षेपको ब्याजदर बोलकबोलकै आधारमा निर्धारण हुनेछ भने सावाँ तथा ब्याजको भुक्तानी २०८२ चैत ८ गते गरिनेछ।

निक्षेप संकलनमा सहभागी हुन इच्छुक बैंक तथा वित्तीय संस्थाले न्यूनतम १० करोड रुपैयाँ र अधिकतम आह्वान रकमसम्म, पाँच करोडले भाग गर्दा निःशेष भाग जाने गरी बोल गर्न सक्ने व्यवस्था गरिएको छ। बहुब्याजदरमा बहुबोलकबोल गर्न सकिने प्रावधानसमेत राखिएको राष्ट्र बैंकले जनाएको छ।

रकम बाँडफाँट गर्दा सबैभन्दा कम ब्याजदरमा बोल गर्ने संस्थालाई पहिलो प्राथमिकता दिइनेछ। त्यसपछि क्रमशः बढी ब्याजदरका बोलहरू स्वीकार गर्दै कुल आह्वान रकम पूरा गरिने व्यवस्था गरिएको छ। यस निक्षेप संकलन प्रक्रियामा नेपाल राष्ट्र बैंकबाट इजाजतप्राप्त ‘क’, ‘ख’ र ‘ग’ वर्गका बैंक तथा वित्तीय संस्थामात्र सहभागी हुन पाउनेछन्।

साढे आठ खर्ब रुपैयाँ राष्ट्र बैंकमा थुप्रियो

वित्तीय प्रणालीमा अधिक तरलता बढेपछि हाल साढे ८ खर्ब रुपैयाँभन्दा बढी रकम राष्ट्र बैंकमा थुप्रिएको छ। केन्द्रीय बैंकले निक्षेप संकलन बोलकबोल, स्थायी निक्षेप सुविधा तथा राष्ट्र बैंक ऋणपत्रमार्फत बजारबाट तरलता उठाउँदै आएको हो।

राष्ट्र बैंकको पछिल्लो तथ्यांकअनुसार बैंकहरूको तरलताको ८ खर्ब ६१ अर्ब २५ करोड रुपैयाँ राष्ट्र बैंकमा रहेको छ। यसमध्ये निक्षेप संकलन बोलकबोलमा ४ खर्ब ७४ अर्ब ५५ करोड, स्थायी निक्षेप सुविधामा १ खर्ब ८६ अर्ब ७० करोड र राष्ट्र बैंक ऋणपत्रमा २ खर्ब रुपैयाँ लगानी रहेको छ।

कर्जा माग कमजोर, अर्थतन्त्रमा सुस्तता

हाल बैंकिङ प्रणालीमा कुल निक्षेप करिब ७७ खर्ब रुपैयाँ पुगेको छ। तर आर्थिक गतिविधि अपेक्षित रूपमा नबढ्दा कर्जा माग कमजोर बनेको छ। उद्योग, व्यापार र निर्माण क्षेत्रको विस्तार सुस्त हुँदा बैंकहरूको लगानीयोग्य पूँजी प्रयोग हुन सकेको छैन।

विशेषज्ञहरूका अनुसार दीर्घकालीन प्रकृतिको अधिक तरलता अर्थतन्त्रका लागि चुनौतीपूर्ण अवस्था हो। यदि कर्जा विस्तार हुन सकेन भने बैंकहरूको आम्दानी प्रभावित हुनुका साथै मौद्रिक नीतिको प्रभावकारिता पनि कमजोर हुन सक्छ।

खुला बजार उपकरणमार्फत व्यवस्थापन प्रयास

बढ्दो तरलता र ब्याजदर सन्तुलन कायम राख्न राष्ट्र बैंकले निक्षेप संकलन उपकरण, स्थायी निक्षेप सुविधा र ऋणपत्रजस्ता खुला बजार उपकरण प्रयोग गर्दै आएको छ। यी माध्यमबाट बजारमा अत्यधिक रकम नियन्त्रण गर्ने प्रयास भइरहेको छ।

अर्थविद्हरूका अनुसार दीर्घकालीन समाधानका लागि कर्जा प्रवाह बढाउने वातावरण सिर्जना गर्नु, निजी क्षेत्रको लगानी प्रोत्साहन गर्नु र आर्थिक गतिविधि चलायमान बनाउनु आवश्यक छ। अन्यथा, अधिक तरलताको समस्या अझै जटिल बन्दै जाने उनीहरूको भनाइ छ।

हालको अवस्थाले बैंकिङ प्रणालीमा तरलता प्रशस्त भए पनि त्यसको सदुपयोग नहुँदा राष्ट्र बैंकका लागि व्यवस्थापन चुनौतीपूर्ण बन्दै गएको संकेत गरेको छ।