गैर आवासीय नेपालीको धितोपत्र दोस्रो बजारमा प्रवेश योजना एकादेशको कथा

नेपालको धितोपत्र दोस्रो बजारमा गैर आवासीय नेपालीलाई भित्र्याउने योजना यतिखेर पनि योजना मात्र बनेर सीमित भएको छ। नेपाल धितोपत्र बोर्डले यस विषयमा अध्ययन गरी प्रतिवेदन तयार पारेर अर्थ मन्त्रालयमा बुझाएको भए पनि त्यसमा अझैसम्म कुनै छलफल भएको छैन। योजना कार्यान्वयनको दिशामा अघि बढ्न नसक्दा गैर आवासीय नेपालीले नेपालको धितोपत्र दोस्रो बजारमा लगानी गर्न पाउने आशा एकादेशको कथा बनेको छ।

समिति गठन

नेपाल धितोपत्र बोर्डले गैर आवासीय नेपालीलाई धितोपत्र दोस्रो बजारमा भित्र्याउने योजनालाई अघि बढाउन सुजनकुमार काफ्लेको संयोजकत्वमा चार सदस्यीय समिति गठन गरेको थियो। यस समितिमा बोर्डकै सदस्य भोलानाथ ढुंगाना, कार्यकारी निर्देशक मुक्तिनाथ श्रेष्ठ, र उप–कार्यकारी निर्देशक दीपा दाहाल थिए। यस समितिले अध्ययन प्रतिवेदन तयार पारेर सुझावसहित अर्थ मन्त्रालयमा पेस गरेको थियो।

प्रतिवेदनको स्थिति

प्रतिवेदन पेस भएपनि अर्थ मन्त्रालयले यसलाई प्राथमिकता नदिँदा फाइल अगाडि बढ्न सकेको छैन। नेपाल धितोपत्र बोर्डले प्रतिवेदन बुझाएपछि अर्थ मन्त्रालयमा यस विषयमा कुनै छलफल भएको छैन। अर्थ मन्त्रालयको वित्तीय क्षेत्र व्यवस्थापन तथा संस्थान समन्वय महाशाखालाई प्रतिवेदन बुझाइएको भए पनि यो फाइल महाशाखाबाट अगाडि बढ्न नसकेको बताइएको छ।

महाशाखा प्रमुख र मन्त्रीको परिवर्तन

महाशाखा प्रमुख र मन्त्री फेरिएका कारण पनि फाइल अगाडि बढ्न नसकेको बताइएको छ। यसअघि महाशाखा प्रमुख भुपाल बराल हुँदा प्रतिवेदन पेस गरिएको थियो। तर, महाशाखा प्रमुख फेरिएर नारायणप्रसाद रिसाल भएपछि यो फाइलमा कुनै प्रगति भएको छैन। त्यस्तै, डा. प्रकाशशरण महतको समयमा पेस गरिएको सुझाव वर्तमान माओवादी केन्द्रका अर्थमन्त्री वर्षमान पुनले चासो नदेखाउँदा फाइल रोकिएको छ।

प्रतिवेदनको सुझाव र फाइदाहरू

अध्ययन समितिका सदस्य सचिव दीपा दाहालका अनुसार प्रतिवेदनमा गैर आवासीय नेपालीलाई धितोपत्र दोस्रो बजारमा भित्र्याउँदा हुने फाइदा र चुनौतीहरू स्पष्ट पारिएका छन्। प्रतिवेदनमा कानुनी जटिलता संशोधन गर्न सुझाव दिइएको छ। साथै, बैंकिङ प्रणालीमा सुधार र वैदेशिक लगानीका लागि नीतिगत सुझावहरू समावेश छन्।

गैर आवासीय नेपालीलाई धितोपत्र दोस्रो बजारमा प्रवेश गराउँदा विभिन्न फाइदाहरू हुने प्रतिवेदनमा उल्लेख छ। यसले कारोबार रकममा वृद्धि, लगानीकर्ता संख्यामा वृद्धि, र विदेशी मुद्रा आर्जनमा प्रत्यक्ष एवं महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्ने बताइएको छ। यस्ता सुधारका उपायहरूलाई अवलम्बन गरेमा नेपालको अर्थतन्त्रमा सकारात्मक प्रभाव पार्न सकिने सम्भावना प्रतिवेदनमा प्रस्ट पारिएको छ।

कानुनी परिभाषा र जटिलताहरू

लगानीकर्ता तिलक कोइरालाका अनुसार कानुनी परिभाषा नहुँदा यो योजना एकादेशको कथा जस्तो भएको छ। उनले गैर आवासीय नेपालीले कसरी नेपालमा लगानी गर्ने, कति समय लगानी होल्ड गर्ने, र लाभांश तथा नाफा कसरी लाने भन्ने स्पष्ट परिभाषा नहुँदा यो योजना सम्भव नभएको बताए। यसरी कानुनी परिभाषा नभएकाले गैर आवासीय नेपालीको लगानी आउन नसक्ने उनको दाबी छ।

नीतिगत र प्रक्रियागत सुझावहरू

समितिले प्रतिवेदनमा कानुनी जटिलता संशोधन गर्न सुझाव दिएको छ। बैंकिङ प्रणाली तथा धितोपत्र बजार प्रणालीमा सुधारका लागि अन्य देशहरूले अपनाएका नमूना अभ्यासहरूलाई समेत आधार लिई बैंक खाता संचालन, कारोबार तथा डिम्याट खाता संचालन, कस्टोडिएन बैंकको अवधारणा मात्र दोस्रो बजारमा कारोबार गराउन सकिने समितिको निष्कर्ष छ।

प्रतिवेदनमा कारोबारमा सहजताका लागि अन्य देशहरूले अपनाएका नमूना अभ्यासहरूलाई समेत आधार लिई बैंकिङ प्रणाली तथा धितोपत्र बजार प्रणालीमा सुधारका लागि सुझाव दिइएको छ। समितिले प्रतिवेदनमा वैदेशिक लगानीका लागि नीतिगत तथा प्रक्रियागत सुझावहरू दिएको छ। यस्ता सुधारका उपायहरूलाई अवलम्बन गरेमा नेपालको अर्थतन्त्रमा सकारात्मक प्रभाव पार्न सकिने सम्भावना प्रतिवेदनमा प्रस्ट पारिएको छ।

प्रतिवेदनको निष्कर्ष

समितिले ऐन नियम अध्ययन तथा विज्ञसँग परामर्श गरी प्रतिवेदन तयार पारेको थियो। प्रतिवेदनमा नेपालको धितोपत्र बजारमा साधारण सेयरधनीको कारोबारको मात्र बाहुल्यता रहेको भन्दै लगानीको उपकरणहरूमा विविधता र वैदेशिक लगानीको प्रवेशका लागि आधारशीला तय गर्नुपर्ने सुझाव दिएको छ। प्रतिवेदनमा गैर आवासीय नेपालीलाई धितोपत्र दोस्रो बजारमा भित्र्याउँदा कारोबार रकम, लगानीकर्ता संख्यामा वृद्धि, तथा विदेशी मुद्रा आर्जनमा प्रत्यक्ष एवं महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्ने बताइएको छ।

कानुनी जटिलताहरू

प्रतिवेदनमा गैर आवासीय नेपालीलाई धितोपत्र बजारमा प्रवेश गराउन केही कानुनी जटिलता रहेकाले त्यसलाई संशोधन गर्न सुझाव दिइएको छ। साथ साथै, कारोबारमा सहजताका लागि अन्य देशहरूले अपनाएका नमूना अभ्यासहरूलाई समेत आधार लिई बैंकिङ्ग प्रणाली तथा धितोपत्र बजार प्रणालीमा सुधार गर्न सुझाव दिइएको छ।

समग्रमा

नेपालको धितोपत्र दोस्रो बजारमा गैर आवासीय नेपालीलाई भित्र्याउने योजना अझै योजना मात्र बनेर सीमित भएको छ। प्रतिवेदन पेस भए पनि अर्थ मन्त्रालयले यसलाई प्राथमिकता नदिँदा फाइल अगाडि बढ्न सकेको छैन। यसले गर्दा गैर आवासीय नेपालीले नेपालको धितोपत्र दोस्रो बजारमा लगानी गर्न पाउने आशा एकादेशको कथा बनेको छ।